«به سوى جبهه دموكراسى و حقو ق بشر، ياران مصدق، طالقانى، بازرگان و شريعتى به دكتر مصطفى معين راى مى دهند.»اينها كلماتى است كه در كنار هم قرار گرفتند تا هواداران جريان فكرى- سياسى، ملى- مذهبى متقاعد شوند كه حمايت بزرگان اين جريان از كانديداتورى «مصطفى معين» در انتخابات نه فقط يك حركت مقطعى انتخاباتى بلكه نقطه عطفى است براى پيگيرى جدى تر ايده اى كه خود از چند سال پيش بر آن پاى مى فشردند.وحدت و انسجام همه نيروهاى خواهان دموكراسى فارغ از اختلافات سياسى، تاريخى و عقيدتى

پرستو سرمدى
• نقطه آغاز ماجرا
دفتر دكتر معين تنها چند روز پس از آنكه وى در بيانيه بازگشت خود با تاكيد بر اينكه «... اگر در اين انتخابات پيروز هم نشوم از تمام توانم براى تحقق جبهه دموكراسى و حقوق بشر استفاده خواهم كرد.» به خواسته هوادارانش لبيك گفت و در عرصه انتخابات ماند و از نشست مشترك معين با عزت الله سحابى، حبيب الله پيمان، ابراهيم يزدى، محمد توسلى و توافق حاضرين اين نشست بر تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر خبر داد.در اين نشست كه الهه كولايى و مصطفى تاج زاده نيز حضور داشتند، نمايندگان نهضت آزادى ايران و نيروهاى ملى _ مذهبى ضمن استقبال از مواضع دكتر معين به ويژه از تاكيد وى بر لزوم تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر با مشاركت كليه ايرانيان آزادى خواه و حق طلب در مسير حركت به سمت نهادينه شدن دموكراسى و تحقق حقوق بشر آن را در جهت سياست هاى راهبردى خود دانستند و مثبت ارزيابى كردند.دكتر معين در اين نشست پيشنهاد كرد كه كميته ويژه اى تشكيل شود و در جهت تدوين منشور جبهه دموكراسى و حقوق بشر و ساز و كارهاى اجرايى لازم اقدام كند. وى مصطفى تاج زاده را به عنوان نماينده خود در اين كميته انتخاب كرد.به دنبال اين تحولات،دكتر «ابراهيم يزدى» دبيركل نهضت آزادى در كنفرانس مشترك خود با مهندس «عزت الله سحابى» ضمن اعلام حمايت از كانديداتورى معين، از قصد حزب متبوع خود براى دعوت از گروه هاى ديگر به عضويت در جبهه دموكراسى و حقوق بشر خبر داد و گفت: «گام اول براى تشكيل اين جبهه برداشته شده است، قصد نداريم اين گام را بزرگ نمايى كنيم اما تلاش مى كنيم كه اين روند متوقف نشود.»مهندس سحابى نيز گفت: «جبهه دموكراسى و حقوق بشر تشكيل نشده بلكه اراده تشكيل آن اعلام شده است.»اراده اى كه بيش از هر كس فعالان ملى- مذهبى متمايل به جبهه مشاركت و معين «عليرضا رجايى» از يك سو و برخى اعضاى ارشد جبهه مشاركت محمدرضا خاتمى، حميدرضا جلايى پور و مصطفى تاج زاده در شكل گيرى آن نقش ايفا كردند. چه اين چپ هاى ديروز رانده شده از قدرت كه تاكيد بر عدالت اقتصادى را در شعارهاى انتخاباتى شان فراموش كرده بودند، پيش از مشخص شدن نتيجه انتخابات به خوبى فهميده بودند كه نخبگان بيش از آن در اقليتند كه بخواهند هركدام ساز خود را بزنند؛ هرچند دوستانشان در سازمان مجاهدين انقلاب اين را برنتابند و بر حفظ مرزبندى هاى خود با نيروهاى ملى- مذهبى كه پيش تر در «عصر ما» ترسيم كرده بودند پاى فشارند.به هر ترتيب با ميانه دارى معين و مشاركت «بهزاد نبوى» و مجاهدين انقلاب خواسته يا ناخواسته در ائتلافى قرار گرفتند كه در سر ديگر آن «ابراهيم يزدى»، نهضت آزادى و نيروهاى ملى و مذهبى قرار داشتند.نارضايتى مجاهدين انقلاب از ائتلاف با نيروهاى ملى _ مذهبى نه فقط از آن رو آشكار شد كه دكتر «حبيب الله پيمان» دبيركل جنبش مسلمانان مبارز گفت كه «حاميان معين براى اقناع ساير همپيمانان خود با تمامى نيروهاى مستقل دموكرات مشكل جدى دارند» كه اين حزب از اظهارنظر رسمى در مورد جبهه دموكراسى و حقوق بشر خوددارى كرد و سخنگوى حزب تنها به اين اكتفا كرد كه ايده تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر نظر شخصى دكتر معين است و در جلسات شوراى عالى سياستگزارى ستاد وى مطرح نشده است.اما اعلام آغاز فرايند شكل گيرى جبهه دموكراسى و حقوق بشر نه تنها اظهارنظرها و گمانه زنى هاى حاميان معين را در پى داشت كه بسيارى از معتقدين به تحريم انتخابات را نيز به واكنش برانگيخت «پرويز ورجاوند» دبيركل جبهه ملى ايران از طرح تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر استقبال كرد و گفت: «در صورت سامان يافتن اين جبهه مى توان در كنار معين و همراه با وى و همه كسانى كه به منافع ملى ايران مى انديشند نسبت به تقويت روند دموكراسى خواهى بدون هيچ پسوندى تامل كرد.»همچنان كه «على اكبر موسوى خوئينى» دبيركل سازمان ادوار تحكيم وحدت گفت: «وجود استراتژى عدم شركت اين سازمان در انتخابات مانع از بررسى برنامه هاى دكتر معين نيست.» وى همچنين تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر را به معناى پايان مرزبندى هاى غيرضرورى برخى سازمان هاى سياسى در همكارى با ديگر احزاب اصلاح طلب خارج از حاكميت دانست.سايت «رويداد» وابسته به جبهه مشاركت نيز خبر از استقبال اتحاد جمهورى خواهان ايران از تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر داد. هرچند در اطلاعيه اين سازمان شروط مورد تاكيد معين به منظور عضويت در جبهه دموكراسى و حقوق بشر به چالش كشيده شده بود.از اين رو است كه با پايان دوران انتخابات و فارغ از مرزبندى شركت و يا عدم شركت در انتخابات بسيارى از گروه هايى كه بيش از اين در زمره حاميان معين محسوب نمى شدند مى توانند در شكل گيرى اين جبهه در كنار وى قرار بگيرند.همچنان كه اخبار حاكى از ملاقات هاى برخى اعضاى دفتر تحكيم وحدت، ادوار تحكيم وحدت و فعالان دانشجويى با دكتر معين است.
• مبانى جبهه دموكراسى خواهى و حقوق بشر
اما آنچه بيش از هر چيز جريانات سياسى را به تامل و اظهارنظر واداشت «شرايط عضويت» و «نيروهاى تشكيل دهنده» جبهه دموكراسى و حقوق بشر بود.دكتر مصطفى معين در ديدار خود با نمايندگان نيروهاى ملى- مذهبى و نهضت آزادى «باور به ضرورت تداوم جنبش اصلاحات در جمهورى اسلامى ايران و تشكيل يك جبهه فراگير»، «التزام به قانون اساسى» و «تعهد به مصوبه هاى برآمده از اجماع و اتفاق نظر اعضا» را به عنوان پيش شرط هاى عضويت در جبهه دموكراسى و حقوق بشر بيان كرد.آنچه از اين اصول برمى آيد آن است كه تنها گروه هايى مى توانند به عضويت جبهه درآيند كه همچنان معتقد به حركت هاى اصلاحى درون ساختار حقيقى و حقوقى موجود هستند. اين اصولى است كه مورد تاكيد عزت الله سحابى، ابراهيم يزدى و حبيب الله پيمان (سران جريان ملى- مذهبى) نيز قرار گرفت. آنها ضمن اينكه التزام به قانون اساسى را نافى حق نقد و اصلاح اين قانون نمى دانند، معتقدند كه تمامى نيروهاى معتقد به دموكراسى و حقوق بشر كه باور به حركت هاى مسالمت آميز درون كشور دارند مى توانند به جبهه بپيوندند. اين جبهه همچنان كه مهندس سحابى مى گويد و دكتر معين نيز بر آن تاكيد دارد «مختص به نيروهاى مذهبى اصلاح طلب نمى شود.» مهندس سحابى مى گويد: «راه را بر كسى نبسته ايم اين فراخوان شامل همه گروه ها مى شود. ما گفته ايم جبهه دموكراسى و حقوق بشر يعنى تمام كسانى كه لفظ ايرانى بر آنها اطلاق مى شود در اين جبهه جايى دارند.»به واضح جريان سياسى متعلق به طيف فكرى روشنفكرى دينى بنيان ائتلافى را مى نهند كه خود بيش از ديگران به روشن شدن وجه سكولار آن و عدم مرزبندى با جريانات سياسى عرفى تاكيد دارند و اين تنها از تجربه هشت سال شكست حركت هاى نامنسجم حاصل مى شد.همچنان ديگر شرايط و چارچوب هاى جبهه دموكراسى و حقوق بشر در ابهام قرار دارد و اين ابهام تا زمانى كه منشور جبهه تدوين نشده است باقى خواهد ماند.
• اقدامات معين پس از انتخابات
تا زمان انتخابات جبهه دموكراسى و حقوق بشر به رغم تاكيد افرادى چون حبيب الله پيمان تنها در سطح اراده جمعى از اصلاح طلبان پيشرو و برخى اظهار نظرها و گمانه زنى ها باقى ماند تا همچنان كه برخى جوانان حامى جريان ملى- مذهبى معتقد بودند شائبه استفاده تبليغاتى از آن قوت بگيرد.اما دكتر مصطفى معين تنها يك روز پس از اعلام نتايج مرحله اول انتخابات كه دلالت بر عدم تضعيف وى داشت در ديدار با جوانان فعال در ستادهاى انتخاباتى اش بار ديگر تعهد خود بر تشكيل اين جبهه را يادآور شد. معين در بيانيه اى كه چند روز بعد منتشر كرد تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر را در جهت «توانمندسازى شهروندان و دفاع از حقوق فعالان سياسى، احزاب، گروه ها و نهادهاى مدنى و تسريع فرايند دموكراسى و تقويت وحدت و امنيت ملى» ضرورى خواند.او خود مصمم تر از همه جلسات مستمرى را براى رايزنى و گفت و گو در مورد تشكيل جبهه دموكراسى و حقوق بشر با احزاب، دانشجويان و فعالان سياسى، اجتماعى و حتى نخبگان علمى برگزار مى كند همچنان كه به حقوق بشر نه فقط از بعد حقوق سياسى شهروندان مى نگرد كه آن را جبهه اى مى داند در دفاع از حقوق اجتماعى، اقتصادى، سياسى و جنسيتى شهروندان. مصطفى معين وزير مستعفى دولت خاتمى از اين پس نيز به اذعان مصطفى تاج زاده در جبهه دموكراسى و حقوق بشر «نقش محورى» خواهد داشت.
• اقدامات جبهه مشاركت
از سوى ديگر با وجود انتقادهايى كه از «تعلل» جبهه مشاركت در پيوستن به جبهه جديد مى شود اين حزب با در دستور كار قراردادن موضوع پيوستن به جبهه دموكراسى خواهى، كميته اى سه نفره شامل محمدرضا خاتمى، محسن ميردامادى و مصطفى تاج زاده را براى پيگيرى موضوع تشكيل داده است. همچنين الهه كولايى، هادى خانيكى و برخى ديگر از اعضاى شوراى مركزى مامور تدوين چارچوب ها، اهداف و پيش نويس پيشنهادى اين حزب در مورد منشور جبهه دموكراسى و حقوق بشر شده اند. جبهه مشاركت بدين ترتيب مى كوشد تا همچون زمان انتخابات محوريت خود را در جبهه دموكراسى و حقوق بشر حفظ كند.از سوى ديگر، جبهه مشاركت داراى منسجم ترين تشكيلات است و بيشترين ارتباط با نيروهاى معتقد به دموكراسى و حقوق بشر در شهرستان ها و بيشترين عضو جوان را در خود جاى داده است. جوانان حزب مشاركت كه بيشترين سهم را در گردش بزرگان اين حزب به سوى نيروهاى ملى _ مذهبى در جريان انتخابات رياست جمهورى داشتند، مى توانند در كنار جوانان فعال در ستادهاى انتخاباتى معين، بازوى اجرايى و حتى فكرى جبهه دموكراسى و حقوق بشر را تشكيل دهند.
• اقدامات نهضت آزادى و ملى _ مذهبى ها
بدون ترديد نهضت آزادى ايران و نيروهاى ملى _ مذهبى محور ديگر جبهه دموكراسى و حقوق بشر خواهند بود. چه آنان كه حتى شرايط ملتهب انقلابى را بهانه زير پا گذاشتن دموكراسى و حقوق بشر نپنداشتند، در سال هاى اخير بيش از ساير گروه ها بر ضرورت تشكيل يك جبهه فراگير دموكراسى خواهى پاى فشردند. اين طيف كه از نفوذ بيشترى در بين دانشجويان و دفتر تحكيم وحدت برخوردار است همچنان كه بزرگان آن در زمان انتخابات بر همراه كردن اين جريان دانشجويى با جبهه دموكراسى و حقوق بشر تاكيد كردند، تشكيل اين جبهه را پس از انتخابات هدف استراتژيك خود قرار دادند.بنا بر گفته عليرضا رجايى، اين گروه سياسى _ فكرى در حال نهايى كردن پيش نويس پيشنهادى خود براى منشور جبهه دموكراسى و حقوق بشر است.
• مخالفت سازمان مجاهدين انقلاب
در اين ميان، سازمان مجاهدين انقلاب اسلامى موضعى متفاوت را اتخاذ كرد. اين سازمان سياسى پس از كنگره فوق العاده خود در ششم مردادماه، رسماً اعلام كرد كه به جبهه دموكراسى خواهى نمى پيوندد. آن طور كه «محمد سلامتى» دبيركل سازمان گفته، مجاهدين انقلاب تقويت «جبهه اصلاحات» (جبهه دوم خرداد) را اولويت سياسى خود مى داند و آن طور كه «محسن آرمين» سخنگوى سازمان گفته، تمايلى براى پيوستن به هيچ جبهه اى در نزد مجاهدين انقلاب وجود ندارد. اين موضع مجاهدين انقلاب البته از قبل قابل پيش بينى بود و تحليلگران بعيد مى دانستند كه مجاهدين انقلاب گره هاى تاريخى را باز كنند و به ائتلاف با مخالفان قديمى تن دهند. هرچند كه افرادى چون «هاشم هدايتى» عضو ارشد سازمان مجاهدين انقلاب مى گفتند كه «سازمان نه به دليل مخالفت با حضور نيروهاى ملى _ مذهبى در جبهه دموكراسى و حقوق بشر در اين كار تعلل دارد كه همچنان خواهان ماندن در جبهه اصلاحات و تقويت آن است» موضع مجاهدين انقلاب البته واكنش معين و نيز نهضت آزادى را برانگيخته است. آنان با تاكيد بر ضرورت تشكيل جبهه جديد مسائل مطرح شده از سوى مجاهدين انقلاب براى نپيوستن به جبهه دموكراسى خواهى را قانع كننده ندانسته اند.
• تدوين منشور و ادامه گفت و گوها
به هرحال، در حال حاضر نيروهاى خواهان عضويت در جبهه دموكراسى و حقوق بشر مشغول تدوين پيشنهاداتشان براى منشور اين جبهه هستند.منشورى كه شرايط عضويت، چارچوب ها و اهداف جبهه را روشن خواهد كرد. اين پيشنهادات در اختيار دبيرخانه جبهه دموكراسى و حقوق بشر قرار مى گيرد تا از آن منشور نهايى اين جبهه حاصل شود.اين گروه ها همچنين بايد نماينده رسمى خود را براى شركت در نشست هاى جبهه دموكراسى و حقوق بشر معرفى كنند. نشست هايى كه اميد است در آينده نزديك برگزار شود.گفت وگوها هم جريان دارد، گفت وگو براى تشكيل ائتلافى از نيروهاى ملى - مذهبى، نهضت آزادى، جبهه مشاركت، دفتر تحكيم وحدت، ادوار تحكيم وحدت، معين و برخى ديگر از شخصيت هاى منفرد، NGOها و...؛ «جبهه اى براى دموكراسى و حقوق بشر.»